شهر اراك

شهر اراك مركز استان مركزي و در بين ۳۴ درجه و ۵ دقيقه و ۳۰ ثانيه عرض شمالي از خط استوا و ۴۴ درجه و ۴۱ دقيقه و ۳۰ ثانيه طول شرقي از نصف النهار گرينويچ قرار گرفته است.

اين شهر بنا به عللي بدستور فتحعلي شاه قاجار بوسيله يوسف خان گرجي «سپهدار عراق» در سال ۱۲۳۱ هجري قمري (۱۸۰۸ ميلادي) در مرز ميان بخش هاي فراهان و كزاز ساخته شده است.

براي آگاهي بيشتر، از علل بناي شهر و تاريخ بنا، چگونگي ساختمان و نقشه آن به كتاب سيماي اراك جلد ۱ مراجعه فرمائيد.

ویژگیهای تاریخی اراک

زمان احداث شهر اراک به دوره قاجار و سلطنت فتحعلي شاه مي رسد در اوايل سلطنت قاجار در قسمت عراق عجم به علت وسعت زياد و جمعيت فراوان همواره ناامني و اختلافات محلي بروز ميکرد و اين امر از لحاظ سياسي و اقتصادي براي حکومت مرکزي بروزمشکل ميکرد در زمان فتحعلي شاه قشوني به نام عراق تشکيل گرديد . و يوسف خان گرجي از فتحعلي تقاضا نمود که براي مرکز ق شون عراق عجم قلعه اي نظامي احداث نمايد . به همين جهت تاسيس ساختمان اوليه شهر به صورت قلعه اي بنام سلطان آباد ، شروع در سال ۱۲۳۱ به پايان رسيد

نام شهر

چون يكي از اهداف بناي شهر، ايجاد مركزي نظامي ۰۰۰۰۰ و قلعه اي جنگي در بين بخشهاي ، فراهان، دولاخور، كزاز، سربند، چرا و كاپله با چاپلق بوده است. تخست نام شهر يا قلعه نوبنياد «قلعه سلطان آبادٍ» كه پس از چندي واژه «قلعه» حذف گرديده و فقط با نام سلطان آباد، ناميده مي شد.

آنگاه با نام « سلطان آباد عراق » مشهور گرديد، همانطور كه گفته شد، يوسف خان گرجي، سپهدار قشون يا سپاه عراق بوده و مكاتبات و نامه ها و پيامها از مركز به سپاه عراق و موجهاي، فراهان،كزاز، سربند، جابن و چرا با عنوان سپهدار، عراق مي رسيده كه بمرور زمان «سلطان آباد عراق» به شهر عراق تبديل گرديده تمام اسناد موجود تا سال ۱۳۱۷ خورشيدي كه در دست است نام اين شهر عراق بوده است.

سال ۱۳۱۷ هنگام بهره برداري راه آهن سراسري و اتصال راه آهن شمال و جنوب بود و كليه ايستگاههاي راه آهن شمال تا جنوب را با نام شهرها و روستاهاي كنار آنها نامگذاري نمودند، كه از آن سال نام اين شهر از عراق به اراك تبديل شده است.

وجه تسميه :

در مورد معني عراق بطور يقين بايد گفت كه عراق معرب اراك مي باشد. مي دانيم پس از اسلام زبان عربي در ايران رواج يافته و تعداد زيادي واژگان عربي وارد زبان فارسي گرديده و از سوي ديگر واژگان فارسي و ايراني يا بصورت دخيل  و يا بصورت تعريب وارد زبان عربي شده است. چون برخي از حروف الفباي فارسي مانند گ- ژ- پ- چ در الفباي زبان عربي وجود ندارد و همچنين تعدادي از حروف الفباي زبان عربي مانند ط، ظ، ع، ق، ص ، ض در الفباي فارسي نيستند هنگام وامگيري واژگان، اين حروف را معرب و يا مقرس كرده اند الظشت كه همان تشت فارسي و النرجس كه همان نرگس فارسي است.

واژه اراك به معاني ، تخت پادشاهي _ پايتخت _ باغستان _ نخلستان ، شهرستان ، باغ و بارگاه اورده اند ، پروفسور هرتسفلد آلماني ً اراك ً را بشكل فارسي كلمه ً عراق ً و به معني سرزمين هموار دانسته است .
در زمان سلوكيان در منطقه ماد بزرگ بين همدان و ري شهري به نام كره نزديك اراك كنوني وجود داشته است . واژه ً كره ً در دوران اسلامي به نام هاي الكرح _ كرح تغيير يافته است . از قرون اوليه اسلام و گسترش اسلام به داخل مرزهاي كشور منطقه وسيع ماد بزرگ به جهان معرفي گرديد ، در قرون دوم اسلامي نواحي بين همدان ، ري ، اصفهان را عراق نام نهادند .
شاه اسماعيل صفوي در سال ۹۰۸ هـ ق سلطان مراد بايندري را كه از مدعيان حكومت در منطقه بوده است شكست داد و بعد از اين پيروزي بود كه دستور داد در كرج آستانه امامزاده سهل بن علي را به دقت تعمير كنند و بر روي آن گنبد و بارگاهي بزرگ بسازند از آن تاريخ شهر كرج را آستانه ناميده اند . در طول حكومت قاجاريه نيز شهرهايي نيز در اين منطقه بنا و يا بازسازي گرديد ، گرچه از زمان تأسيس شهر اراك ، مركز استان بر مبناي سلطان بيشتر از دو قرن سپري نشده است ، طي اين خطه از كشور مهد تربيت و پرورش علما ، رجال و دانشمندان و ادباي بزرگ بوده است كه هر يك ميراث جاودان ارزشمندي را در پهنه تاريخ و فرهنگ و ادب كشور از خود باقي گذارده اند .

  علل بناي شهر :

چون شهر اراك جديد التاسيس است بنابراين دو عامل اساسي را بايد مورد توجه قرار داد.

عامل سياسي – عامل اقتصادي

۱-   عامل سياسي

در اوايل سلطنت قاجار در بلوك عراق (نواحي بين شهرهاي قم، ساوه، همدان، ملاير، بروجرد، گلپايگان و اصفهان) بعلت وسعت زياد نزديك به ۹۰۰۰ كيلومتر مربع و در حدود يكهزار روستا با جمعيتي فراوان. هميشه ناامني و اختلافات محلي و بخصوص هجوم گاه و بيگاه ايلات و عشاير مجاور كه گاهي حتي امنيت مركز ايران را بر هم ميزدند و نبودن پادگان دائمي نظامي و دور بودن از مركز حكومت و عدم اطاعت از حكام شهرهاي مجاور كه گاهي موجب مي شد قشون مركزي براي آرامش و امنيت به اين منطقه گسيل شوند، نظير لشگر كشي سپهدار در زمان فتحعلي شاه براي مبارزه با اهالي دلف آباد كه شرح آن در فصل آثار باستاني آمده است.

در زمان فتحعليشاه قشوني به نام قشون عراق تشكيل گرديد و سپهداري آنرا فتحعليشاه به يوسف خان گرجي محول نمود (۱۲۲۴ هـ). ژنرال سيندلر انگليسي ۱: سلطان آباد در سال ۱۸۰۸ ميلادي توسط يوسف خان گرجي كه حاكم ولايت عراق عجم و فرمانده سپاه پياده نظام دوازده هزار نفري آن سامان بود بنا شد. اين سپاهيان منظم بدنبال توصيه هاي ژنرال گاردان فرانسوي بوجود آمده بودند.

يوسف خان گرجي از فتحعليشاه تقاضا نمود كه براي مركز قشون عراق عجم، قلعه اي نظامي احداث نمايد. پس از موافقت شاه، محل فعلي شهر به علت موقعيت جغرافيائي و نظامي. (سوق الجيشي) مناسب تشخيص داده شد (محل شهر از سه طر به وسيله كوهها و از طرف شمال بوسيله درياچه نمك و دشت فراهان احاطه شده است).

از طرف ديگر چون در آن زمان مساله سربازگيري به شكل امروزي نبوده و در موقع لزوم از مردم روستاها به عنوان داوطلب و چريك و مزدور استفاده مي كردند. بنابراين در منطقه عراق مركزي بدين مناسبت ضروري بنظر مي رسيد. گذشته از مسائل فوق براي اداره منطقه از لحاظ اداري و كاركنان حكومتي پايگاه و مركزي لازم بود كه به خاطر مسائل فوق قلعه يا دژ نظامي سلطان آباد احداث، سپس به نام قلعه سلطان آباد پس از آن به نام سلطان آباد. آنگاه عراق و سرانجام در سال ۱۳۱۶ هـ.ق به نام اراك ناميده شد.

۲-   عامل اقتصادي :

نواحي وسيع منطقه عراق از مناطق پرجمعيت و حاصلخيز ايران و اين محدوده داراي بلوكات ششگانه زير بوده است.

بلوك فراهان، بلوك شراء بلوك برچلو، بلوك وفس، بلوك سربند و بلوك كزار كه حدود يكهزار روستا را شامل بوده و داراي محصولات كشاورزي فراوان به علاوه مركز بافت قالي كه از لحاظ اقتصادي و مرغوبي شهرت جهاني داشته كه حتي نام ساروق در اكثر كشورهاي اروپائي و امريكا با قاليچه ايران همراه بوده است.

بنابراين روستائيان منطقه براي مبادله كالاهاي خود مي بايست حدود ۱۰۰ كيلومتر پياده و يا با چهارپايان طي طريق كنند تا بتوانند محصولات كشاورزي و يا صنعتي خود را به بازار فروش شهرهاي مجاور برسانند لذا لازم بود كه در مركز اين ناحيه وسيع، شهري بوجود آيد كه محل مبادله كالا و محصولات كشاورزي روستائيان باشد و چون خط كاروان رو تهران، قصر شيرين، خسروي از اين منطقه عبور مي كرد ( فراهان، ساروق، خنداب و ميلاگرد ) و بوسيله اين راه عراق با اكثر شهرها ارتباط پيدا مي كرد. گواينكه در گذشته هاي دور شهرهائي مانند كرج، دلف آباد و دسگترده مركز مبادله كالا بوده اند. مساله جمع آوري ماليات بخصوص صنعت فرش حائز اهميت بوده بطوريكه پس از مدت كوتاهي كه از بناي شهر گذشت حدود ۳۰ كمپاني خارجي كه از همه مهمتر كمپاني زيگلر انگليسي بود كه مركز آن در منچستر و شعبه آن در سلطان آباد داير و پس از مدتي اداره گمرك جهت تسهيل امر صادرات در شهر بوجود آمد بطوريكه طبق نوشته ظل السلطان حاكم عراق در سال حدود دويست هزار ليره ارز بخار صادرات فرش وارد اين شهر مي شده است.

تاريخ بناي شهر اراك طبق نوشته شادروان استاد دهگان.۱

« در محل فعلي شهر اراك ده بزرگي به نام دستگرده يا دستجرده وجود داشته است و از آثار آن ده قناتي به نام قنات ده كه در جنوب اراك جاري باقيمانده است. تاريخ خرابي دستگرده تا كنون معلوم نگرديده است و عده يي اين خرابي را هم به حساب خرابيهاي افاغنه مي گذارند». در اوايل دولت زنديه ۹ روستا يا قلعه در محل ده يا شهر سابق ساخته شده است كه اسامي آنها بدين قرار است: ۱- قلعه قادر ۲- قلعه نو ۳- قلعه طهماسب ۴- قلعه باباخان ۵- قلعه آسميع ۶- ده حصار ۷- ده كهنه ۸- قلعه سليم ۹- ده آزادمرادآباد اين ۹ قلعه يا روستا در دو طرف رودخانه شهر در ضلع جنوبي اراك بوده اند.

خرابه هاي قلعه نو در جنوب شهر باقيست، قلعه حاج طهماسب در شرق قلعه نو، قلعه سليم درشمال شهر و در كنار زمينهاي و رزنه بوده است. قلعه خان باباخان در منتها عليه خيابان عباس آباد. قلعه آزاد مراد آباد در نزديكي زمينهاي ورزنه، قلعه آسميع ( آقاسميع ) در نواحي پل گردو   (پل راه آهن) در جنوب شرقي شهر.

حصار در غرب اراك كنار رودخانه، ده كهنه نزديك حصار و قلعه قادر نزديك كره رود.

اين نه روستا در دو طرف رودخانه قرار داشته اند. بدين ترتيب: حصار، ده كهنه، و قلعه هاي سليم و آزادمراداباد در غرب رودخانه، قلعه نو و بقيه در شرق رودخانه.

يكي از عواملي كه در اكثر روستاهي ايران موجب اختلافات و چند دستگي بين روستائيان بوده است تقسيم آب مي باشد. روستاهاي نه گانه هم از اين بليه اجتماعي مستثني نبوده اند. تا اينكه همانطور كه در قبل اشاره شد، محمد يوسف خان گرجي مامور ساختن قلعه يي نظامي مي گردد. اين قلعه با نقشه قبلي و انديشيده بوده است و از نوع شهرهاي شطرنجي مي باشد و در آن پيش بينيهاي لازم براي اسكان مامورين دولتي و ساير افراد و سرويس ها و خدمات متداول آنروزي شده بود. در صفحات آينده در قسمت سيما و نماي شهر ويژگيهاي آن بطور مشروح ذكر خواهد گرديد.

تا اينكه بناي ساختمان شهر باتمام ميرسد. در آن هنگام سپهدار روستاهاي نه گانه را  ويران و تمام اهالي را در شهر جديد اسكان ميدهد، در استقرار اهالي جدائي مكاني گذشته كاملاً رعايت شده است باين ترتيب كه اگر بازار را بجاي رودخانه فرض كنيم، اهالي حصار و ده كهنه و قلعه هاي سليم و آزادمرادآباد در قسمت غرب بازار (محله حصار) و ساكنين ساير قلعه ها را در قسمت شرق بازار به نام (محله قلعه) اسكان مي دهد. ناگفته نماند كه گهگاهي بين ساكنين دو محله جديد اختلافات قديمي ظاهر گشته و موجب ناراحتي هائي شده است.

تاريخ بناي شهر طبق سنگ نوشته هاي سر در بازار و جلو مدرسه سپهداري كه هر دو از بین  رفته اند جمله « نموديوسف ثاني بناي مصر جديد » مي باشد كه با حساب جمل برابر با ۱۲۳۱ هجري و قمري و ۱۸۰۸ ميلادي مي باشد. اضافه مي كنم كه بناي شهري انديشيده مشتمل بر بناي بزرگ اراك دولتي شامل كليه ادارات آن روز، مدارس متعدد، تعداد زيادي مسجد و حمام و كوچه و اماكن مسكوني به علاوه دو بازار عمود بر هم و تيمچه هاي متعدد و برج و بارو و تمام تاسيسات شهري در مدت چند سال ساخته شده و تاريخ فوق سال اتمام بنا مي باشد.

نام شهر ابتداء قلعه نظامي، بعد سلطان آباد، شهرستان عراق و در سال ۱۳۱۶ شمسي كه راه آهن سراسري شروع بكار نمود به اراك مبدل گشت.

۱- كتاب ايران شرقي G.Schindler. Eastern Persina. Iran ص ۵.

۱-      تاريخ اراك جلد اول تاليف استاد ابراهيم دهگان.

مشاهیر شهرستان اراک

اراک به عنوان مرکز استان مرکزی به لحاظ فرهنگی و مذهبی ، یکی از مراکز اصلی تربیت و پرورش اندیشمندان ، شعرا ، عرفا ، سیاستمداران و بزرگان مذهب شیعه محسوب میشود. از مشاهیر و علمای دینی و ادبی و فرهنگی این سرزمین میتوان به حضرت آیت الله العظمی امام خمینی ( ره )  بنیانگذار نظام جمهوری اسلامی ایران ، فخرالدین عراقی ، ادیب الممالک فراهانی  میرزا ابوالقاسم قائم مقام ، میرزا حسن آشتیانی ؛ عباس اقبال آشتیانی, میرزا تقی خان امیر کبیر ،   قائم مقام فراهانی ؛  پروفسور  محمود  حسابی ، حضرت آیت الله العظمی اراکی  ( ره ) ، حضرت آیت الله آقا نورالدین حسینی (ره) ، ملا احمد نراقی(ره) ، ملا مهدی نراقی ( ره ) ، حضرت آیت الله حاج آقا محسن عراقی (ره) و بسیاری از علمای طراز اول ، مورخین ، سیاستمداران ، شعرا ، عرفا و اندیشمندان دیگر اشاره کرد.

صنایع شهرستان اراک

شهرستان اراک  از جمله شهرهایی است که کارخانجات صنعتی متعددی در آن متمرکز شده اند  اساس اقتصاد شهر  را به ترتیب اهمیت ، بخشهای خدمات ، صنعت و کشاورزی تشکیل می دهند.

مهمترین کارخانه های صنعتی شهرستان اراک عبارتند از ماشین سازی ، آلومینیوم سازی ، واگن سازی پارس ، کمباین سازی ، هپکو  (سازنده ماشین آلات راه سازی) , کارخانه آونگان ( سازنده پایه های فلزی انتقال نیرو ) ، کارخانه کابل سازی ، کارخانه آذرآب ، کارخانه ادوات کشاورزی، کارخانه های تولیدی نورد آلومینیوم  و همچنین شهرک صنعتی ناحیه یک واقع در ضلع شرقی اراک شهرک صنعتی ناحیه دو ( ایبک آباد) و ناحیه صنعتی خیرآباد را نام برد.

مهمترین محصولات کشاورزی شهرستان اراک :

مهمترین محصولات کشاورزی این شهر عبارتند از گندم ، جو ، انگور ، سبزیجات و خشکبار

شاخصهای آماری شهرستان اراک

منطقه : اراک

باسوادی : ۳۸۰۷۵۵

مساحت : ۵۵۹۴/۰۶۰

ساکن در نقاط شهری : ۳۸۴۶۳۰

تعداد شهرها : ۵

تعداد بخشها : ۲

تعداد دهستانها : ۱۴

فاصله مرکز شهرستان اراک تا شهرستانهای تابعه

فاصله شهر اراک تا شهر آستانه                                                        ۴۰ کیلومتر
 
فاصله شهر اراک تا شهر آشتان                                                        ۸۵ کیلومتر
 
فاصله شهر اراک تا شهر تفرش                                                         ۹۵ کیلومتر
 
فاصله شهر اراک تا شهر خمین                                                         ۶۵ کیلومتر
 
فاصله شهر اراک تا شهر دلیجان                                                      ۱۴۲ کیلومتر
 
فاصله شهر اراک تا شهر رازقان                                                        ۲۳۳ کیلومتر
 
فاصله شهر اراک تا شهر ساوه                                                         ۱۵۲ کیلومتر
 
فاصله شهر اراک تا شهر شازند                                                         ۳۳ کیلومتر
 
فاصله شهر اراک تا شهر غرق آباد                                                     ۲۰۸ کیلومتر
 
فاصله شهر اراک تا شهر فرمهین                                                        ۴۹ کیلومتر
 
فاصله شهر اراک تا شهر کمیجان                                                      ۱۰۱ کیلومتر
 
فاصله شهر اراک تا شهر محلات                                                       ۱۱۵ کیلومتر
 
فاصله شهر اراک تا شهر مامونیه                                                      ۱۹۵ کیلومتر
 
فاصله شهر اراک تا شهر نیمور                                                         ۱۲۸ کیلومتر
 
فاصله شهر اراک تا شهر نوبران                                                        ۲۲۱ کیلومتر
 
فاصله شهر اراک تا شهرنراق                                                           ۱۶۰ کیلومتر

بازگشت